Pokonać raka

Ból – choroba przewlekła

 

Ból należy do najczęstszych i najbardziej dokuczliwych objawów wielu chorób, w tym choroby nowotworowej i innych nieuleczalnych chorób przewlekłych. Bardzo ważne jest by pacjent miał świadomość, że jeżeli ból powoduje niepotrzebne cierpienie, to ma on prawo do specjalistycznego leczenia przeciwbólowego.

Co roku w Polsce choroba nowotworowa jest rozpoznawana u ok. 160 tysięcy osób. Szacuje się, że u około 60-70% tych chorych, niekiedy już w trakcie leczenia przeciwnowotworowego, rozwija się ból, który trudno łagodzić powszechnie dostępnymi (również bez recepty) lekami. Wraz z postępem leczenia onkologicznego, jaki obserwujemy w ostatnich latach, paradoksalnie zwiększyło się ryzyko występowania bólu w przebiegu i w następstwie chorób nowotworowych. Ocenia się, że nawet u 20-30% chorych ból stanowi bezpośrednio powikłanie leczenia przeciwnowotworowego i może utrzymywać się przez wiele lat, również po uzyskaniu pełnej remisji (ustąpieniu) choroby.  Należy w tej sytuacji stwierdzić, że większość chorych na nowotwór będzie wymagało specjalistycznego leczenia przeciwbólowego na różnych etapach choroby. Szczególnie odnosi się to do tych chorych, u których pomimo leczenia przeciwnowotworowego choroba będzie postępowała.

Każdy ból jest inny

Ból u chorych na nowotwory i w innych chorobach przewlekłych jest zjawiskiem złożonym i różnorodnym. Dlatego leczenia bólu u różnych osób, na różnych etapach choroby, nie można prowadzić w taki sam sposób. Właściwe leczenie przeciwbólowe musi być oparte na podejściu multimodalnym, z zastosowaniem wielu leków i/lub metod niefarmakologicznych leczenia, w zależności od mechanizmu, charakteru czasowego, nasilenia bólu, indywidualnej odpowiedzi pacjenta na leczenie i szeregu innych czynników. Doświadczenia ostatnich lat pokazują, że aby zapewnić skuteczne leczenie przeciwbólowe należy zaopatrzyć chorych nie tylko we właściwe leki do stosowania regularnego (komponent bólu stałego – ból podstawowy), ale również leki do stosowania interwencyjnego, kiedy ból z różnych przyczyn ulega nasileniu (bóle epizodyczne czy przebijające).

Dostępne możliwości leczenia

W ostatnich latach nastąpił ogromny postęp w zakresie dostępności leków przeciwbólowych. Chorzy mają do dyspozycji (poza innymi preparatami) tabletki o powolnym uwalnianiu, które przy zażywaniu regularnym dwa razy na dobę i właściwym doborze dawki, mogą zapewniać bardzo skuteczną całodobową analgezję. Podobnie, plastry z lekami przeciwbólowymi, które wymagają wymiany co 2-4 dni. Te preparaty zapewniają efekt przeciwbólowy w sposób ciągły, kiedy natężenie bólu pozostaje stałe. Oddzielną (trudniejszą) kwestią jest szybkie opanowanie bólu, kiedy następuje niespodziewane, nagle zaostrzenie. Efekt dostępnych już wcześniej tabletek jest opóźniony, występuje po około 20-30 minutach, podczas gdy zaostrzenia bólu mogą mieć u wielu chorych bardziej dynamiczny charakter.  W ostatnich latach zostały wprowadzone preparaty przezśluzówkowe, podawane podpoliczkowo, podjęzykowo i donosowo (najszybszy początek działania), których efekt następuje już po kilku minutach od zastosowania. To zróżnicowanie preparatów zapewnia możliwość indywidualnego wyboru leków dla każdego chorego.

Podjęcie skutecznych działań

Pacjent, u którego występuje ból powinien się zgłosić do lekarza pierwszego kontaktu lub onkologa i poprosić o poradę. Z moich obserwacji wynika, że wielu chorych zgłasza się po pomoc w uśmierzeniu bólu zbyt późno. Nie należy też podejmować prób samodzielnego leczenia. Tylko umiejętne leczenie przeciwbólowe może zapewnić dobry skutek, bez narażania chorego na potencjalnie groźne działania niepożądane leków przeciwbólowych. Leczenie to musi być też regularnie kontrolowane; często zdarza się, że początkowo skuteczna terapia musi być w późniejszym okresie modyfikowana. Jeżeli chory nie uzyska pomocy u lekarza rodzinnego lub onkologa może skorzystać z konsultacji w poradni leczenia bólu lub poradni medycyny paliatywnej (wystarczy skierowanie od lekarza rodzinnego, onkologa lub innego specjalisty). Takie poradnie są dostępne w większości miast Polski, często w kompleksie ośrodków onkologicznych i szpitali.

Współpraca lekarza z pacjentem

Należy pamiętać, aby wcześniej przygotować się do takiej wizyty. Dobrze jest na kartce wypisać najważniejsze informacje powiązane z bólem: jak silny jest ból, gdzie jest zlokalizowany, w jakich sytuacjach się pojawia, czy jest jednostajny, czy też ma zróżnicowany przebieg, czy jest piekący, parzący, kłujący czy rwący, jakie leki były dotąd stosowane. Można też skorzystać z gotowych dzienniczków bólu dostępnych na różnych portalach, np. www.bolprzebijajacy.pl

   Na choroby nowotworowe chorują nie tylko osoby starsze, chorują też osoby młode, w średnim wieku i dzieci. Wszystkim należy się troskliwa wszechstronna opieka i łagodzenie objawów, w tym szczególnie bólu. Podejmowane sposoby poprawy leczenia onkologicznego nie przyniosą dobrego skutku bez zapewnienia chorym specjalistycznej opieki wspierającej i paliatywnej. Ta opieka jest wielu chorym potrzebna już od wczesnych etapów choroby nowotworowej.

Dr n. med. Aleksandra Kotlińska-Lemieszek – Katedra i Klinika Medycyny Paliatywnej Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu